Deprem

Çök · Kapan · Tutun. Koşma, dışarı çıkmaya çalışma.

Türkiye'de durum

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde afet ilan edilen illerdeki binaların büyük çoğunluğu betonarmeydi; yıkımın ölçeğini belirleyen asıl etken malzeme ve denetim kalitesiydi. Bu yüzden hazırlığın en büyük parçası çanta değil, oturduğun binanın durumudur.

O anda — sırayla

ÇÖKHemen diz üstü çök. Sallanırken ayakta durmaya çalışan kişi düşer; çökmek seni hem düşmekten korur hem hareket edebilir bırakır.
KAPANBaş ve boynunu kollarınla kapat, sağlam bir masanın altına gir. Masa yoksa iç duvar dibine çök, pencere ve devrilebilecek eşyalardan (dolap, kitaplık, televizyon) uzaklaş.
TUTUNMasanın ayağından tut. Masa kayarsa bırakma — onunla birlikte hareket et. Sarsıntı bitene kadar bekle.
Sarsıntı bitince çıkAyakkabını giy (her yer cam olur), gaz ve elektriği kapat, asansörü kullanmadan merdivenden in. Binadan uzaklaşıp açık alana, toplanma alanına git.

Ya o an…

Yataktaysan: Yatakta kal, yüzüstü dön ve yastıkla başını-boynunu ört. Karanlıkta yatağın yanı cam ve moloz dolu olur.
Araç kullanıyorsan: Sağa çek, dur. Köprü, üst geçit, viyadük ve elektrik direklerinin altında durma. Sarsıntı bitene kadar araçta kal.
Tekerlekli sandalyedeysen: Frenle, öne eğil, baş ve boynunu kollarınla ört. Mümkünse başını korumak için yanına bir yastık/çanta al.
Açık alandaysan: Bina, duvar, direk ve ağaçlardan uzaklaş, olduğun yerde çök. Cephe kaplaması ve cam en çok bina dibine düşer.
Kalabalık kapalı alandaysan: Çıkışa koşma — izdiham yaralar. Koltuk sıraları arasına çök, başını koru, kalabalık dağılınca çık.
Sahildeysen: Sarsıntı bitince yüksek yere çık. Kıyıda güçlü deprem sonrası suyun çekilmesi tsunami işaretidir; resmî uyarı beklemeden uzaklaş.

Öncesinde — hazırlık

Devrilebilecek her şeyi duvara sabitle: gardırop, kitaplık, buzdolabı, televizyon, su ısıtıcısı. Depremde ölümlerin büyük kısmı bina çökmesinden değil, düşen ve uçan eşyadan olur.
Yatakların ve oturma yerlerinin üstüne ağır eşya, cam çerçeve, raf koyma.
Evde herkesin bildiği bir buluşma noktası ve şehir dışında bir irtibat kişisi belirle — yerel hatlar kilitlenir, şehir dışı arama bazen bağlanır.
Afet çantanı hazırla ve kapıya yakın tut. Yılda iki kez içindekileri kontrol et.
Binanın yapı durumunu öğren: yapı denetim kaydı, kolon kesilmiş mi, zemin kat dükkâna dönüştürülmüş mü. DASK poliçeni güncel tut.
Gaz, su ve elektrik vanalarının yerini evdeki herkes bilsin.

Afet çantası ve aile buluşma planı

Sonrasında

Artçı sarsıntılar sürer. Hasarlı binaya eşya almak için girme.
Gaz kokusu alırsan hiçbir elektrik düğmesine dokunma, çakmak yakma — pencereleri aç ve uzaklaş.
Enkaz altındaysan bağırmak yerine düdük çal veya boruya/betona ritmik vur. Ses tasarrufu hayatta kalma süresini uzatır; toz yüzünden bağırmak nefes yolunu tıkar.
Telefonu konuşma yerine kısa mesaj için kullan — şebeke tıkalıyken veri ve SMS daha çok geçer.
Eğitimin yoksa enkaza girme. Eğitimsiz müdahale ikincil çökme yaratıp hem seni hem altta kalanı öldürebilir.

Doğru bilinen yanlışlar

YANLIŞ · Hayat üçgeni: sağlam eşyaların yanına çömel, masanın altına girme.

DOĞRU · Çök–Kapan–Tutun. Sağlam bir masanın altına gir ve tutun.

«Hayat üçgeni» bilimsel dayanağı olmayan, zincirleme e-posta ve sosyal medya paylaşımıyla yayılmış bir modeldir. USGS, FEMA, Amerikan Kızılhaçı ve arama-kurtarma standardı INSARAG bu modeli açıkça reddeder. Gerekçe: modern binalarda yaralanma ve ölümlerin çoğu tam çökmeden değil, düşen ve uçan nesnelerden kaynaklanır; sarsıntı sırasında eşyanın yanına ulaşmaya çalışmak seni korumasız hâlde ayakta bırakır. AFAD'ın 81 ilde yaptığı resmî tatbikat da Çök–Kapan–Tutun hareketi üzerine kuruludur. ⚠️ Dürüstlük notu: AFAD'ın bazı eski sayfalarında hâlâ «hayat üçgeni» ifadesi geçiyor. Bu bir kurum içi tutarsızlıktır; biz bilimsel konsensüsü esas alıyoruz ve çelişkiyi gizlemiyoruz.

Kaynak: USGS · FEMA · INSARAG · AFAD

YANLIŞ · Kapı eşiği binanın en sağlam yeridir, oraya geç.

DOĞRU · Modern binada kapı eşiği ayrıcalıklı değildir. Masanın altına gir.

Bu inanç, kapı çerçevesinin taşıyıcı olduğu eski kerpiç ve yığma yapılardan kalmadır. Betonarme binada kapı boşluğu çevresindeki duvardan daha güvenli değildir; üstelik seni düşen eşyaya karşı korumaz ve sallanan kapı kanadı yaralar.

Kaynak: USGS · FEMA

YANLIŞ · Sarsıntı başlar başlamaz binadan dışarı koş.

DOĞRU · Sarsıntı sürerken bulunduğun yerde çök, kapan, tutun.

Sarsıntı sırasında koşmak düşme demektir. Ayrıca cephe kaplaması, cam, saçak ve balkon parçaları en çok bina çıkışına ve kaldırıma düşer — yani kaçmaya çalıştığın güzergâh en tehlikeli yerdir. Merdiven ve asansör de sarsıntı sırasında güvenli değildir.

Kaynak: USGS · AFAD

Tüm afetlerdeki doğru bilinen yanlışlar

Kaynaklar

AFAD — Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı · bağlantı
USGS — ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu — deprem güvenliği · bağlantı
FEMA — ready.gov — afete hazırlık · bağlantı
Kandilli — Boğaziçi Ü. Kandilli Rasathanesi ve DAE · bağlantı

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır ve resmî uyarının yerine geçmez. Gerçek acil durumda 112 ve AFAD 122 talimatı esastır.

Afet anı ekranı Hazırlık Toplanma alanı haritası