İçeriğe geç

Doğru bilinen yanlışlar

Afet bilgisinde yanlış bir alışkanlık, bilgisizlikten daha tehlikelidir: kişi doğru olduğuna inandığı şeyi tereddütsüz yapar. Aşağıdaki maddelerin her biri kaynağıyla birlikte veriliyor.

En yaygın ve en tehlikeli

“Hayat üçgeni” — masanın altına girmekten daha güvenli değildir

Yanlış

Hayat üçgeni: sağlam eşyaların yanına çömel, masanın altına girme.

Doğru

Çök–Kapan–Tutun. Sağlam bir masanın altına gir ve tutun.

“Hayat üçgeni” bilimsel dayanağı olmayan, zincirleme e-posta ve sosyal medya paylaşımıyla yayılmış bir modeldir. USGS, FEMA, Amerikan Kızılhaçı ve arama-kurtarma standardı INSARAG bu modeli açıkça reddeder. Gerekçe: modern binalarda yaralanma ve ölümlerin çoğu tam çökmeden değil, düşen ve uçan nesnelerden kaynaklanır; sarsıntı sırasında eşyanın yanına ulaşmaya çalışmak seni korumasız hâlde ayakta bırakır. AFAD'ın 81 ilde yaptığı resmî tatbikat da Çök–Kapan–Tutun hareketi üzerine kuruludur. ⚠️ Dürüstlük notu: AFAD'ın bazı eski sayfalarında hâlâ “hayat üçgeni” ifadesi geçiyor. Bu bir kurum içi tutarsızlıktır; biz bilimsel konsensüsü esas alıyoruz ve çelişkiyi gizlemiyoruz.

Depremde adım adım ne yapılır →

Kaynaklar: USGS (ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu — deprem güvenliği) · FEMA (ready.gov — afete hazırlık) · INSARAG (BM Uluslararası Arama Kurtarma Danışma Grubu) · AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı)

Doğru hareket: diz üstü çök, baş ve boynu kapat, masanın altına girip ayağını tut

Neden kafa karışıklığı var?

Çünkü resmî kaynakların kendi içinde tam bir tutarlılık yok. AFAD'ın 81 ilde yaptığı deprem tatbikatı Çök–Kapan–Tutunhareketi üzerine kuruludur; buna karşılık kurumun bazı eski sayfalarında hâlâ “hayat üçgeni” ifadesi geçmektedir. Bunu saklamıyoruz — bir kurumun eski bir sayfası, uluslararası bilimsel konsensüsü değiştirmez. GeoGow bu konuda USGS, FEMA, INSARAG ve Amerikan Kızılhaçı'nın ortak duruşunu esas alır.

Diğer yaygın yanlışlar

Solda yanlış: sallanan kapı kanadının altında, düşen sıva parçalarının arasında ayakta duran kişi. Sağda doğru: sağlam masanın altında diz üstü çökmüş, başını koruyup masanın ayağını tutan kişi.

Deprem

YANLIŞ · Kapı eşiği binanın en sağlam yeridir, oraya geç.

DOĞRU · Modern binada kapı eşiği ayrıcalıklı değildir. Masanın altına gir.

Bu inanç, kapı çerçevesinin taşıyıcı olduğu eski kerpiç ve yığma yapılardan kalmadır. Betonarme binada kapı boşluğu çevresindeki duvardan daha güvenli değildir; üstelik seni düşen eşyaya karşı korumaz ve sallanan kapı kanadı yaralar.

Kaynak: USGS · FEMADeprem sayfası

Solda yanlış: sarsıntı sürerken bina çıkışına koşan kişinin üstüne cephe ve cam parçaları düşüyor. Sağda doğru: aynı kişi bulunduğu odada masanın altında çök-kapan-tutun yapıyor.

Deprem

YANLIŞ · Sarsıntı başlar başlamaz binadan dışarı koş.

DOĞRU · Sarsıntı sürerken bulunduğun yerde çök, kapan, tutun.

Sarsıntı sırasında koşmak düşme demektir. Ayrıca cephe kaplaması, cam, saçak ve balkon parçaları en çok bina çıkışına ve kaldırıma düşer — yani kaçmaya çalıştığın güzergâh en tehlikeli yerdir. Merdiven ve asansör de sarsıntı sırasında güvenli değildir.

Kaynak: USGS · AFADDeprem sayfası

Solda yanlış: dumanın baca gibi yükseldiği asansör boşluğunda kabine binen kişi. Sağda doğru: ağzını burnunu kapatmış, eğilerek merdivenden inen kişi; duman tavanda kalıyor.

Bina yangını

YANLIŞ · Yangında hızlıca asansöre binip inmek en hızlı kaçış.

DOĞRU · Asansör yangında kullanılmaz.

Yangın elektriği kestiğinde kabin katlar arasında durur ve asansör boşluğu dumanı yukarı taşıyan bir baca gibi çalışır.

Kaynak: AFAD · FEMABina yangını sayfası

Solda yanlış: üst kattaki pencereden boşluğa atlayan kişi. Sağda doğru: kapı altı bezle tıkanmış odada, pencereden bez sallayarak kendini görünür kılan kişi.

Bina yangını

YANLIŞ · Alev büyürse pencereden atlarım.

DOĞRU · Atlamak değil, görünür olmak ve kapıyı tıkamak hayatta tutar.

İkinci kattan üstü atlayışlar ağır kırık ve iç kanama üretir. Kapı altı tıkanmış bir oda dakikalarca temiz hava tutar; itfaiye için asıl bilgi hangi katta ve hangi odada olduğundur.

Kaynak: FEMABina yangını sayfası

Solda yanlış: elinde bahçe hortumuyla kendinden kat kat büyük yangın cephesine yürüyen sivil; yol araçla tıkalı. Sağda doğru: aynı kişi erken tahliye ediyor, arkasındaki itfaiye aracı açık yoldan geçiyor.

Orman yangını

YANLIŞ · Vatandaş da müdahale etmeli, herkes söndürmeye gitmeli.

DOĞRU · Söndürme profesyonelin işidir; sen erken ve düzenli tahliye et.

Eğitimsiz ve donanımsız müdahale hem ikinci bir kurban üretir hem de ekiplerin çalışma alanını ve yolları tıkar. Vatandaşın en değerli katkısı erken ihbar ve yolu boş bırakmaktır.

Kaynak: OGM · AFADOrman yangını sayfası

Solda yanlış: evinin önünde durup uzaktaki duman sütununu izleyen kişi; ağaçların üstüne kor parçaları düşüyor. Sağda doğru: ufukta yalnız ince bir duman izi varken çantasını alıp yola çıkmış kişi.

Orman yangını

YANLIŞ · Alevi görene kadar vakit var.

DOĞRU · Alev görünmeden çık.

Yangın cephesi rüzgârla sıçrayarak ilerler ve kıvılcım cepheden kilometrelerce öne düşebilir. Alevi gördüğünde yol çoktan duman altında olur.

Kaynak: OGMOrman yangını sayfası

Solda yanlış: suyla kaplı yola girmiş, yana sürüklenmeye başlamış arazi aracı; suyun altında asfalt çökmüş ve rögar kapağı açık. Sağda doğru: aynı araç suya girmeden dönmüş, ters yöne bakıyor.

Sel ve taşkın

YANLIŞ · Arabam yüksek, bu sudan geçerim.

DOĞRU · Geçme. Dön, başka yol bul.

Yaklaşık 30 cm akan su bir otomobili yüzdürmeye başlar; SUV ve kamyonet de sürüklenir. Ayrıca suyun altında asfaltın çökmüş, rögar kapağının açılmış olup olmadığını göremezsin.

Kaynak: DSİ · FEMA · AFADSel ve taşkın sayfası

Solda yanlış: berrak görünen suya adım atan kişi; suyun altında yol oyulmuş ve rögar kapağı açık. Sağda doğru: aynı kişi suyun kenarında durmuş, ayakları kuru zeminde.

Sel ve taşkın

YANLIŞ · Su berrak görünüyorsa sığdır.

DOĞRU · Derinlik gözle ölçülmez; akıntı görünenden güçlüdür.

Berrak su da yolu oymuş olabilir. Akıntı hızı arttıkça insanı yerden kesmek için gereken derinlik azalır.

Kaynak: DSİ · FEMASel ve taşkın sayfası

Solda yanlış: trafikte sıkışmış aracın içinde, çevresi kırmızı bulutla sarılı kişi. Sağda doğru: aynı kişi evinin içinde; kapı ve pencere kapatılıp bantlanmış, elinde radyo, bulut duvarın dışında kalmış.

Kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer

YANLIŞ · Böyle bir olayda hemen şehirden kaçmak gerekir.

DOĞRU · Çoğu senaryoda doğru hareket içeri girip kalmaktır.

Yola çıkmak seni korumasız hâlde, trafikte ve muhtemelen bulutun içinde bırakır. Bina duvarı ciddi bir kalkandır ve maruziyetin en yoğun olduğu ilk saatler içeride geçirilir. Tahliye gerekiyorsa yetkili söyler ve güzergâhı verir.

Kaynak: AFAD · WHO · FEMAKimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer sayfası

Bir bilgiyi paylaşmadan önce