Afet bilgisinde yanlış bir alışkanlık, bilgisizlikten daha tehlikelidir: kişi doğru olduğuna inandığı şeyi tereddütsüz yapar. Aşağıdaki maddelerin her biri kaynağıyla birlikte veriliyor.
En yaygın ve en tehlikeli
“Hayat üçgeni” — uygulama, masanın altına girmekten daha güvenli değildir
Yanlış
Hayat üçgeni: sağlam eşyaların yanına çömel, masanın altına girme.
Doğru
Çök–Kapan–Tutun. Sağlam bir masanın altına gir ve tutun.
«Hayat üçgeni» bilimsel dayanağı olmayan, zincirleme e-posta ve sosyal medya paylaşımıyla yayılmış bir modeldir. USGS, FEMA, Amerikan Kızılhaçı ve arama-kurtarma standardı INSARAG bu modeli açıkça reddeder. Gerekçe: modern binalarda yaralanma ve ölümlerin çoğu tam çökmeden değil, düşen ve uçan nesnelerden kaynaklanır; sarsıntı sırasında eşyanın yanına ulaşmaya çalışmak seni korumasız hâlde ayakta bırakır. AFAD'ın 81 ilde yaptığı resmî tatbikat da Çök–Kapan–Tutun hareketi üzerine kuruludur. ⚠️ Dürüstlük notu: AFAD'ın bazı eski sayfalarında hâlâ «hayat üçgeni» ifadesi geçiyor. Bu bir kurum içi tutarsızlıktır; biz bilimsel konsensüsü esas alıyoruz ve çelişkiyi gizlemiyoruz.
Depremde adım adım ne yapılır
Kaynaklar: USGS (ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu — deprem güvenliği) · FEMA (ready.gov — afete hazırlık) · INSARAG (BM Uluslararası Arama Kurtarma Danışma Grubu) · AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı)
Deprem
YANLIŞ · Kapı eşiği binanın en sağlam yeridir, oraya geç.
DOĞRU · Modern binada kapı eşiği ayrıcalıklı değildir. Masanın altına gir.
Bu inanç, kapı çerçevesinin taşıyıcı olduğu eski kerpiç ve yığma yapılardan kalmadır. Betonarme binada kapı boşluğu çevresindeki duvardan daha güvenli değildir; üstelik seni düşen eşyaya karşı korumaz ve sallanan kapı kanadı yaralar.
Kaynak: USGS · FEMADeprem sayfası
Deprem
YANLIŞ · Sarsıntı başlar başlamaz binadan dışarı koş.
DOĞRU · Sarsıntı sürerken bulunduğun yerde çök, kapan, tutun.
Sarsıntı sırasında koşmak düşme demektir. Ayrıca cephe kaplaması, cam, saçak ve balkon parçaları en çok bina çıkışına ve kaldırıma düşer — yani kaçmaya çalıştığın güzergâh en tehlikeli yerdir. Merdiven ve asansör de sarsıntı sırasında güvenli değildir.
Kaynak: USGS · AFADDeprem sayfası
Bina yangını
YANLIŞ · Yangında hızlıca asansöre binip inmek en hızlı kaçış.
DOĞRU · Asansör yangında kullanılmaz.
Yangın elektriği kestiğinde kabin katlar arasında durur ve asansör boşluğu dumanı yukarı taşıyan bir baca gibi çalışır.
Kaynak: AFAD · FEMABina yangını sayfası
Bina yangını
YANLIŞ · Alev büyürse pencereden atlarım.
DOĞRU · Atlamak değil, görünür olmak ve kapıyı tıkamak hayatta tutar.
İkinci kattan üstü atlayışlar ağır kırık ve iç kanama üretir. Kapı altı tıkanmış bir oda dakikalarca temiz hava tutar; itfaiye için asıl bilgi hangi katta ve hangi odada olduğundur.
Kaynak: FEMABina yangını sayfası
Orman yangını
YANLIŞ · Vatandaş da müdahale etmeli, herkes söndürmeye gitmeli.
DOĞRU · Söndürme profesyonelin işidir; sen erken ve düzenli tahliye et.
Eğitimsiz ve donanımsız müdahale hem ikinci bir kurban üretir hem de ekiplerin çalışma alanını ve yolları tıkar. Vatandaşın en değerli katkısı erken ihbar (177) ve yolu boş bırakmaktır.
Kaynak: OGM · AFADOrman yangını sayfası
Orman yangını
YANLIŞ · Alevi görene kadar vakit var.
DOĞRU · Alev görünmeden çık.
Yangın cephesi rüzgârla sıçrayarak ilerler ve kıvılcım cepheden kilometrelerce öne düşebilir. Alevi gördüğünde yol çoktan duman altında olur.
Kaynak: OGMOrman yangını sayfası
Sel ve taşkın
YANLIŞ · Arabam yüksek, bu sudan geçerim.
DOĞRU · Geçme. Dön, başka yol bul.
Yaklaşık 30 cm akan su bir otomobili yüzdürmeye başlar; SUV ve kamyonet de sürüklenir. Ayrıca suyun altında asfaltın çökmüş, rögar kapağının açılmış olup olmadığını göremezsin.
Kaynak: DSİ · FEMA · AFADSel ve taşkın sayfası
Sel ve taşkın
YANLIŞ · Su berrak görünüyorsa sığdır.
DOĞRU · Derinlik gözle ölçülmez; akıntı görünenden güçlüdür.
Berrak su da yolu oymuş olabilir. Akıntı hızı arttıkça insanı yerden kesmek için gereken derinlik azalır.
Kaynak: DSİ · FEMASel ve taşkın sayfası
Kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer
YANLIŞ · Böyle bir olayda hemen şehirden kaçmak gerekir.
DOĞRU · Çoğu senaryoda doğru hareket içeri girip kalmaktır.
Yola çıkmak seni korumasız hâlde, trafikte ve muhtemelen bulutun içinde bırakır. Bina duvarı ciddi bir kalkandır ve maruziyetin en yoğun olduğu ilk saatler içeride geçirilir. Tahliye gerekiyorsa yetkili söyler ve güzergâhı verir.
Kaynak: AFAD · WHO · FEMAKimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer sayfası