Deprem

Çök · Kapan · Tutun. Koşma, dışarı çıkmaya çalışma.

Acil çağrı 112. Bu sayfa resmî uyarı değildir.

O anda ne yapılır

ÇÖK — Hemen diz üstü çök. Sallanırken ayakta durmaya çalışan kişi düşer; çökmek seni hem düşmekten korur hem hareket edebilir bırakır.
KAPAN — Baş ve boynunu kollarınla kapat, sağlam bir masanın altına gir. Masa yoksa iç duvar dibine çök, pencere ve devrilebilecek eşyalardan (dolap, kitaplık, televizyon) uzaklaş.
TUTUN — Masanın ayağından tut. Masa kayarsa bırakma — onunla birlikte hareket et. Sarsıntı bitene kadar bekle.
Sarsıntı bitince çık — Ayakkabını giy (her yer cam olur), gaz ve elektriği kapat, asansörü kullanmadan merdivenden in. Binadan uzaklaşıp açık alana, toplanma alanına git.

Neredeysen ona göre

Yataktaysan:: Yatakta kal, yüzüstü dön ve yastıkla başını-boynunu ört. Karanlıkta yatağın yanı cam ve moloz dolu olur.
Araç kullanıyorsan:: Sağa çek, dur. Köprü, üst geçit, viyadük ve elektrik direklerinin altında durma. Sarsıntı bitene kadar araçta kal.
Tekerlekli sandalyedeysen:: Frenle, öne eğil, baş ve boynunu kollarınla ört. Mümkünse başını korumak için yanına bir yastık/çanta al.
Açık alandaysan:: Bina, duvar, direk ve ağaçlardan uzaklaş, olduğun yerde çök. Cephe kaplaması ve cam en çok bina dibine düşer.
Kalabalık kapalı alandaysan:: Çıkışa koşma — izdiham yaralar. Koltuk sıraları arasına çök, başını koru, kalabalık dağılınca çık.
Sahildeysen:: Sarsıntı bitince yüksek yere çık. Kıyıda güçlü deprem sonrası suyun çekilmesi tsunami işaretidir; resmî uyarı beklemeden uzaklaş.

Öncesinde

Devrilebilecek her şeyi duvara sabitle: gardırop, kitaplık, buzdolabı, televizyon, su ısıtıcısı. Depremde ölümlerin büyük kısmı bina çökmesinden değil, düşen ve uçan eşyadan olur.
Yatakların ve oturma yerlerinin üstüne ağır eşya, cam çerçeve, raf koyma.
Evde herkesin bildiği bir buluşma noktası ve şehir dışında bir irtibat kişisi belirle — yerel hatlar kilitlenir, şehir dışı arama bazen bağlanır.
Afet çantanı hazırla ve kapıya yakın tut. Yılda iki kez içindekileri kontrol et.
Binanın yapı durumunu öğren: yapı denetim kaydı, kolon kesilmiş mi, zemin kat dükkâna dönüştürülmüş mü. DASK poliçeni güncel tut.
Gaz, su ve elektrik vanalarının yerini evdeki herkes bilsin.

Sonrasında

Artçı sarsıntılar sürer. Hasarlı binaya eşya almak için girme.
Gaz kokusu alırsan hiçbir elektrik düğmesine dokunma, çakmak yakma — pencereleri aç ve uzaklaş.
Enkaz altındaysan bağırmak yerine düdük çal veya boruya/betona ritmik vur. Ses tasarrufu hayatta kalma süresini uzatır; toz yüzünden bağırmak nefes yolunu tıkar.
Telefonu konuşma yerine kısa mesaj için kullan — şebeke tıkalıyken veri ve SMS daha çok geçer.
Eğitimin yoksa enkaza girme. Eğitimsiz müdahale ikincil çökme yaratıp hem seni hem altta kalanı öldürebilir.

Neden olur

Anadolu, kuzeyden Avrasya, güneyden Arap ve Afrika levhaları arasında sıkışmış bir kara parçasıdır; bu sıkışma onu Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları boyunca batıya doğru iter. Fay yüzeyleri sürtünmeyle kilitli kaldığı sürece hareket durur, ama levhalar durmadığı için kayaçta gerilme birikmeye devam eder. Kilit koptuğunda biriken enerji saniyeler içinde boşalır ve yüzeye sarsıntı olarak ulaşır. Artçılar bu kopmanın ardından kabuğun yeni dengesine oturmasıdır: günlerce, bazen aylarca sürer ve ana sarsıntının çatlattığı binayı çoğu zaman onlar yıkar.

Nasıl anlaşılır

Dürüst cevap: anlaşılmaz. Bir depremin yerini, zamanını ve büyüklüğünü önceden bildiren doğrulanmış bir yöntem yoktur; USGS bunu açıkça belirtir ve dolaşan “deprem tahmini” paylaşımlarının hiçbiri bilimsel dayanak taşımaz. Önceden bilinebilecek olan başkadır: hangi fay kuşağında yaşadığın, oturduğun binanın taşıyıcı sistemi ve zeminin cinsi. Sarsıntı başladıktan sonra ise yalnızca saniyeler vardır — hızlı giden P dalgası bazen derin bir uğultu ya da eşyada kısa bir titreşim olarak asıl sarsıntıdan birkaç saniye önce hissedilir; erken uyarı sistemleri de tam olarak bu farkı kullanır. Kıyıdaysan güçlü bir sarsıntının ardından denizin çekilmesi tsunami işaretidir ve resmî uyarı beklemeden yüksek yere çıkmayı gerektirir.

Türkiye'de

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde afet ilan edilen illerdeki binaların büyük çoğunluğu betonarmeydi; yıkımın ölçeğini belirleyen asıl etken malzeme ve denetim kalitesiydi. Bu yüzden hazırlığın en büyük parçası çanta değil, oturduğun binanın durumudur.

Yaygın yanlışlar

Yanlış: Hayat üçgeni: sağlam eşyaların yanına çömel, masanın altına girme.
Doğru: Çök–Kapan–Tutun. Sağlam bir masanın altına gir ve tutun.
“Hayat üçgeni” bilimsel dayanağı olmayan, zincirleme e-posta ve sosyal medya paylaşımıyla yayılmış bir modeldir. USGS, FEMA, Amerikan Kızılhaçı ve arama-kurtarma standardı INSARAG bu modeli açıkça reddeder. Gerekçe: modern binalarda yaralanma ve ölümlerin çoğu tam çökmeden değil, düşen ve uçan nesnelerden kaynaklanır; sarsıntı sırasında eşyanın yanına ulaşmaya çalışmak seni korumasız hâlde ayakta bırakır. AFAD'ın 81 ilde yaptığı resmî tatbikat da Çök–Kapan–Tutun hareketi üzerine kuruludur. ⚠️ Dürüstlük notu: AFAD'ın bazı eski sayfalarında hâlâ “hayat üçgeni” ifadesi geçiyor. Bu bir kurum içi tutarsızlıktır; biz bilimsel konsensüsü esas alıyoruz ve çelişkiyi gizlemiyoruz.
Yanlış: Kapı eşiği binanın en sağlam yeridir, oraya geç.
Doğru: Modern binada kapı eşiği ayrıcalıklı değildir. Masanın altına gir.
Bu inanç, kapı çerçevesinin taşıyıcı olduğu eski kerpiç ve yığma yapılardan kalmadır. Betonarme binada kapı boşluğu çevresindeki duvardan daha güvenli değildir; üstelik seni düşen eşyaya karşı korumaz ve sallanan kapı kanadı yaralar.
Yanlış: Sarsıntı başlar başlamaz binadan dışarı koş.
Doğru: Sarsıntı sürerken bulunduğun yerde çök, kapan, tutun.
Sarsıntı sırasında koşmak düşme demektir. Ayrıca cephe kaplaması, cam, saçak ve balkon parçaları en çok bina çıkışına ve kaldırıma düşer — yani kaçmaya çalıştığın güzergâh en tehlikeli yerdir. Merdiven ve asansör de sarsıntı sırasında güvenli değildir.

Kaynaklar

AFAD — Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı
USGS — ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu — deprem güvenliği
FEMA — ready.gov — afete hazırlık
Kandilli — Boğaziçi Ü. Kandilli Rasathanesi ve DAE

Görselli sürüme geç →