Hazırlık — sade sürüm
Afet çantası ve aile buluşma planı. Bu sayfa yazdırılabilir: kâğıt, şarjı biten telefondan uzun dayanır.
Temel çanta
İlk 72 saat dışarıdan yardım gelmeden yetebilmek için. Bu süre keyfî değil: büyük bir afette arama-kurtarma ve yardım ekiplerinin her mahalleye ulaşması gün alır.
Su — Çantada kişi başı en az 3 litre; evde 72 saatlik stok ayrıca
Susuz kalan bir insanın karar verme ve yürüme yeteneği günler değil saatler içinde bozulur. Şebeke suyu depremde hem kesilir hem kırılan borulardan kirlenir; çeşmeden akması içilebilir olduğu anlamına gelmez.
0,5 L'lik şişeler tercih et: açılan büyük şişe taşınırken dökülür ve paylaşılamaz. Şişeleri çantanın dibine değil kenarına yerleştir.
Tazele: 6 ayda bir
Bozulmayan yüksek kalorili gıda — Kişi başı günde ~2.000 kcal × 3 gün (pişirme gerektirmeyen)
Elektrik ve doğalgaz kesilir; pişirilmesi gereken gıda afet anında gıda değildir. Şeker ve karbonhidrat yükü değil, tok tutan kalori lazım.
Konserve (açacağı da koy), kuru meyve, kuruyemiş, tahin-pekmez, bisküvi. Susatan çok tuzlu şeylerden kaçın — suyunu hızla bitirirsin.
Tazele: 6 ayda bir son kullanma tarihi
El feneri ve yedek pil — Kişi başı 1 fener + 1 takım yedek pil
Elektrik ilk kesilen şeydir ve enkaz/merdiven karanlıkta geçilmez. Telefonun feneri kullanılır ama telefonun şarjı haberleşme için saklanmalıdır — ikisi aynı cihaza yüklenmemeli.
MUM VEYA ÇAKMAK KULLANMA: deprem sonrası doğalgaz kaçağı olasıdır, açık alev patlamaya yol açar. Kafa feneri iki eli boşta bırakır.
Tazele: 6 ayda bir pil (akmış pil cihazı bozar)
Pilli veya kurmalı radyo — Hane başı 1
Baz istasyonları hem elektrik kesintisinden hem aşırı yüklenmeden çöker; internet gider. Radyo yayını ayakta kalır ve tahliye, toplanma, su dağıtım anonsları oradan duyulur.
Kurmalı model pil bitmesi sorununu tamamen ortadan kaldırır.
Tazele: 6 ayda bir çalışıyor mu diye aç
Düdük — Kişi başı 1 (çantada değil, boyunda veya cepte)
Enkaz altında bağırmak birkaç saat içinde sesi tamamen bitirir ve her nefeste beton tozu solutur. Düdük neredeyse enerji harcamadan çok daha uzağa duyulan, insan sesine benzemeyen bir ses üretir — kurtarma ekibi tam da bunu dinler.
Çantanın içinde kalan düdük işe yaramaz: enkaz altında çantana ulaşamayabilirsin. Anahtarlığa ve çocuğun çantasına da tak.
İlk yardım kiti — Hane başı 1 (steril gazlı bez, sargı, bant, makas, eldiven, antiseptik)
Afette hastane ilk saatlerde ağır yaralılara ayrılır; kesik ve sıyrık için sıra beklenmez. Temiz kapatılmayan yara kirli ortamda günler içinde enfeksiyon kapar.
İçinde ne olduğunu bilmediğin hazır kiti alma, bir kez aç ve öğren.
Tazele: Yılda bir (kullanılan malzemeyi hemen tamamla)
Sürekli kullandığın ilaçlar — En az 7 günlük + reçetenin fotoğrafı
Tansiyon, kalp, diyabet, epilepsi ve psikiyatri ilaçları kesilince afetin kendisinden hızlı zarar verir. Eczane kapalı, kayıtlar erişilemez olabilir; kutunun üstündeki etken madde adı seni tanımayan bir hekime ilacı yazdırır.
72 saat değil 7 gün: tahliye edilirsen evine dönmen bir haftayı bulabilir.
Tazele: 3 ayda bir son kullanma tarihi
Powerbank ve kablo — En az 10.000 mAh (≈2 telefon şarjı), dolu tutulur
Telefon afet anında fener, harita, kimlik ve haberleşme demektir; şarjı bitince hepsi biter. Elektrik günlerce gelmeyebilir.
Kabloyu powerbank'e bantla — ayrı duran kablo mutlaka kaybolur. Uçak moduna alıp yalnız gerektiğinde açmak pili günlerce uzatır.
Tazele: 3 ayda bir şarj et (boş bekleyen powerbank şişer ve ölür)
Önemli belgelerin kopyası — Kimlik, tapu, DASK poliçesi, sigorta, ruhsat — kilitli poşette
Hasar tespiti, yardım başvurusu ve sigorta işlemleri belge ister; asılları enkazda kalır. Kopya, hakkını aramanın tek yolu olabilir.
Ayrıca telefonuna fotoğrafla ve şehir dışındaki bir yakınına gönder — kâğıt ıslanır, telefon kaybolur, ikisi birden gitmez.
Nakit — Küçük banknotlarla, birkaç günlük temel harcama kadar
Elektrik ve internet olmadan POS cihazı ve ATM çalışmaz; kart bir plastik parçasına döner. Büyük banknotun para üstü çıkmaz.
Çantanın ayrı bir gözünde, ıslanmayacak şekilde dursun.
Hijyen malzemesi — Sabun, ıslak mendil, tuvalet kâğıdı, diş fırçası-macun
Afet sonrası ölümlerin bir kısmı yaralanmadan değil, bozulan sanitasyondan kaynaklanan ishal ve bulaşıcı hastalıklardan olur. El yıkamak burada bir konfor değil, bir korunma yöntemidir.
Alkol bazlı el jeli su bulunamadığında sabunun yerini tutar.
Isı yalıtım battaniyesi — Kişi başı 1 (avuç içi kadar, ~50 g)
Hipotermi ılık havada bile öldürür: yağmurda ıslanmış ve hareketsiz bir insan gece boyunca donabilir. Enkaz başında beklerken ya da açıkta geçirilen ilk gecede en çok bu lazım olur.
Yer kaplamadığı için ailenin her ferdi için ayrı koy. Ayrıca yağmurluk ya da büyük çöp poşeti rüzgâr ve ıslanmaya karşı işe yarar.
Kalın iş eldiveni ve toz maskesi — Kişi başı 1 çift eldiven + FFP2/N95 maske
Enkaz kırık cam, çivi ve keskin sacdan oluşur; yaralanan el seni hem işe yaramaz hem enfeksiyon adayı yapar. Yıkılan betondan çıkan ince toz (silika) saatler içinde nefes yollarını daraltır.
Bez maske toz için yetersizdir; FFP2/N95 ibaresine bak.
Çok amaçlı çakı — Hane başı 1 (konserve açacağı ve makas içeren)
Konserveyi açamamak, kablo veya kumaş kesememek küçük görünür ama elinde başka alet olmadığında akşamını belirler.
Koli bandı ve plastik örtü — 1 rulo geniş bant + 2-3 m² kalın naylon
Kırılan pencereyi kapatmak, ıslanmayı önlemek, KBRN durumunda odayı izole etmek ve kırık bir eşyayı sabitlemek için. Ucuz ve hafif ama yerine geçecek bir şey yok.
Kâğıt ve kalem — Küçük bir defter + kurşun kalem
Nereye gittiğini kapıya yazmak, kurtarma ekibine bilgi bırakmak ve telefon şarjı yokken bir numarayı not etmek için. Kurşun kalem ıslakta ve soğukta çalışır, tükenmez çalışmaz.
Yatağın yanında sağlam ayakkabı ve fener — Her yatağın yanında 1 çift + 1 fener
Deprem geceleri olur ve sarsıntı biter bitmez zemin kırık cam, devrilmiş eşya ve moloz olur. Çıplak ayakla atılan ilk adım seni daha evden çıkmadan yaralı hâle getirir.
Ayakkabıyı yatağın altına iterek değil, bir file içinde karyola ayağına bağlayarak koy — sarsıntıda odanın öbür ucuna kayar.
Su miktarı hakkında
Su miktarında kurumlar aynı sayıyı vermiyor ve bunu gizlemiyoruz: Sphere insani yardım standardı barınma alanında kişi başı günde en az 15 litre der (içme + yemek + hijyen hepsi dahil); WHO teknik notu sağlık ve hijyen için 20 litreyi esas alır. Bu miktarlar sırt çantasında taşınamaz — bir litre su bir kilo demektir. Bu yüzden hazırlık ikiye ayrılır: çantada yolda yetecek kadar, evde 72 saatlik stok.
Kime göre eklenenler
Aşağıdakiler herkes için değil: evinde ilgili kişi varsa eklenir.
Bebek varsa
Bebek erişkinden hızlı üşür, hızlı susuz kalır ve kendini anlatamaz.
- Beslenme malzemesi — Emziriyorsan ek malzeme gerekmez; mama kullanıyorsan 3 günlük + temiz su. Acil durumda anne sütü en güvenli seçenektir: hazırlama gerektirmez, kirlenmez, ısı istemez ve bebeği enfeksiyondan korur. Mama ise temiz su ve sterilizasyon ister — ikisinin de bulunmadığı koşulda hazırlanan mama bebek için doğrudan risktir.
- Bez, pişik kremi ve ıslak mendil — Günde ~6 bez × 3 gün = en az 18 bez. Bez değiştirilemeyen bebekte birkaç gün içinde ciddi cilt tahrişi ve enfeksiyon çıkar; su kısıtlıyken yıkama da yapılamaz.
- Yedek giysi ve ısı yalıtımı — 2 kat yedek giysi + battaniye + şapka. Bebek vücut ısısını erişkin gibi koruyamaz; ıslanan bebek ılık havada bile hipotermiye girer. Isının önemli kısmı baştan kaybedilir.
- Tanıdık bir oyuncak veya örtü — 1 adet — bebeğin zaten bildiği bir nesne. Afet bebeği de travmatize eder ve sürekli ağlayan bir bebek hem kendini hem bakan kişiyi tüketir. Kokusunu ve dokusunu tanıdığı bir nesne yatıştırmanın en hızlı yoludur.
Menstrüel hijyen
Afet planlamasında en sık atlanan başlık. Atlanması, kadınların barınma alanına gitmekten kaçınmasına kadar giden sonuçlar üretir.
- Ped veya yeniden kullanılabilir malzeme — Sphere ölçeği: kişi başı ayda 15 tek kullanımlık ped ya da yılda 6 yeniden kullanılabilir ped. Adet afet takvimine göre gelmez. Malzemesiz kalan kişi hareketini kısıtlar, ortak alana çıkmaz, yardım kuyruğuna girmez — yani korunmasından beslenmesine kadar her şeyi etkiler.
- Yedek iç çamaşırı — 2-3 adet. Yıkama imkânı günlerce olmayabilir; kirli iç çamaşırı kısa sürede tahriş ve enfeksiyon üretir.
- Ek sabun — Sphere: kişi başı ayda 250 g banyo sabunu. Menstrüel hijyen su ve sabun olmadan sürdürülemez; genel hijyen payının üstüne ayrıca hesaplanır.
- Kapaklı atık poşeti — Birkaç adet. Atık toplama durur. Kapalı poşet hem koku ve sinek sorununu hem de mahremiyeti çözer — ortak alanda bu, kullanılıp kullanılmamayı belirler.
Yaşlı birey varsa
Tahliyeyi yavaşlatan şey çoğu zaman yürümek değil, geride kalan küçük şeylerdir: gözlük, işitme cihazı, baston ve ilaç kutusu. Hepsi bir arada ve yatağın yanında dururken çıkmak kolaydır.
- İlaç listesi ve tıbbi özet — 1 sayfa: tanılar, ilaçlar, dozlar, alerjiler, hekim telefonu. Yaşlı hasta çok ilaç kullanır ve stres altında hangisini aldığını hatırlayamayabilir. Onu tanımayan bir hekime bu tek sayfa, dakikalar süren bir sorgulamanın yerini tutar.
- Yedek gözlük, protez, işitme cihazı pili — Yedek gözlük 1, işitme cihazı pili en az 1 hafta. Göremeyen ya da duyamayan kişi tahliye anonsunu almaz ve enkazlı zeminde yürüyemez. Kırılan tek bir gözlük kişiyi bağımlı hâle getirir.
- Merdiven ve taşıma planı — Yazılı: kim yardım edecek, hangi çıkıştan. Asansör çalışmayacak. Yürümekte zorlanan biri için bu, önceden konuşulmamışsa dakikalar kaybettiren bir tartışmaya döner. Komşu da bilirse plan gerçekten çalışır.
Engelli birey varsa
Hazırlık burada çantadan önce plandır: kim yardım edecek, hangi çıkış kullanılacak, asansör çalışmazsa ne olacak. Yedek parça ve yardımcı cihaz, yerine hemen konulamadığı için ayrıca önemlidir.
- Engelli kimlik kartı ve sağlık belgeleri — Kopyası çantada, aslı kilitli poşette. Tahliye önceliği, uygun barınma ve yardım tahsisi belge ile hızlanır; sözle anlatmak sıra bekletir.
- Yedek cihaz, pil ve şarj aleti — En az 1 hafta yetecek pil/şarj. İşitme cihazı, konuşma cihazı veya solunum desteği elektriğe bağlıysa kesinti doğrudan hayati risktir. Cihaz bir konfor değil, kişinin dünyayla bağlantısıdır.
- Kişiye özel tahliye planı — Yazılı, evde ve komşuda birer kopya. Asansör çalışmayacak, koridor kalabalık olacak. Kimin nasıl taşıyacağı, tekerlekli sandalyenin nerede bırakılacağı ve kişiye nasıl iletişim kurulacağı önceden yazılmazsa o an çözülmez.
Kronik hastalık varsa
Afetten sonra eczane kapalı, reçete sistemi erişilemez ve hastane yaralılarla dolu olabilir. Düzenli kullanılan ilacın birkaç günlük yedeği ile tedaviyi anlatan bir kâğıt, kesintiyi önleyen en ucuz hazırlıktır.
- Ek ilaç stoğu ve tıbbi özet — En az 7 günlük. Diyaliz, insülin, tansiyon ve kalp ilaçlarında birkaç günlük kesinti afetten bağımsız olarak hastaneye götürür — üstelik hastanenin en yoğun olduğu anda.
- Soğuk zincir gereken ilaç için plan — Termos/soğutucu kutu + buz aküsü. İnsülin gibi ilaçlar oda sıcaklığında bozulur ve bozulduğu anlaşılmaz. Elektrik kesildiğinde nereye götürüleceği önceden belirlenmezse ilaç sessizce işe yaramaz hâle gelir.
- Cihaz kullanılıyorsa yedek güç — Cihazın tükettiğine göre hesaplanmış powerbank/akü. Solunum cihazı veya pompa elektriğe bağlıysa kesinti süresi doğrudan hayati süre demektir. Genel powerbank çoğu tıbbi cihaza yetmez.
Evcil hayvan varsa
Hayvanını bırakmak istemeyen insan tahliyeyi geciktirir ya da tehlikeli alana geri döner; bu yüzden hayvan hazırlığı sahibinin de güvenliğidir. Taşıma kabı ve kimlik künyesi önceden hazırsa karar anında tereddüt kalmaz.
- Mama ve su — 3 günlük mama + kabı. Barınaklar ve yardım noktaları hayvan maması dağıtmayabilir. Aç hayvan kaçar ve kaybolur.
- Taşıma kabı, tasma ve ağızlık — Hayvan başına 1. Korkan hayvan kaçar veya ısırır; taşıma kabı olmadan çoğu barınma alanına ve toplu taşımaya alınmaz. Tahliyeyi hayvan yüzünden geciktirmek insanı da riske atar.
- Aşı karnesi ve kimlik/çip bilgisi — Kopyası çantada + fotoğrafı telefonda. Kaybolan hayvanı geri almanın ve geçici barınmaya kabul ettirmenin tek yolu kayıttır. Yanında çekilmiş bir fotoğraf da sahiplik kanıtıdır.
Aile buluşma planı
Aşağıdaki başlıkları bir kâğıda yazıp çantaya koyun. Şebeke çöktüğünde plan telefonda değil, cepte işe yarar.
- Evin hemen dışındaki buluşma noktası
Örn. sokağın karşısındaki park girişi. Yangın gibi evi hemen terk ettiren durumlar için: herkes çıktı mı, burada anlaşılır.
- Mahalle dışındaki buluşma noktası
Eve dönülemezse burada buluşulur. Herkesin — çocuk dahil — yürüyerek gidebileceği ve adını bildiği bir yer seç.
- Kayıtlı toplanma alanınız
Haritadan kendi mahallendekini bul; adını ve varsa tabela kodunu yaz. Bir kez de yürüyerek git — kapalı geçit veya yıkık duvar planı bozar.
- Şehir dışı irtibat kişisi (ad ve telefon)
Afet bölgesindeki yerel hatlar kilitlenirken şehirlerarası arama bazen bağlanır. Herkes bu tek kişiyi arayıp durumunu bildirir, o da diğerlerine aktarır — birbirini arayan beş kişi şebekeyi kendisi tıkar.
- Okul ve iş yeri planı
Çocuk okuldan kime teslim edilir, okulun toplanma alanı neresi, iş yerinin tahliye noktası neresi? Okulun afet planını sormak velinin hakkı.
- Gaz, su ve elektrik vanalarının yeri
Evdeki herkes bilmeli ve kapatabilmeli. Gerekiyorsa anahtarın nerede durduğunu da yaz — anahtar aranırken geçen dakika pahalıdır.
- Tıbbi notlar
Kan grubu, alerji, sürekli ilaç, engel durumu. Bilinci kapalı birini tedavi edecek kişi bunu senden soramaz.
- Evcil hayvan planı
Evde kimse yokken kim alacak, hangi barınağa veya veterinere gidilecek.