Heyelan

Yamacın yanına doğru kaç, aşağıya değil.

Acil çağrı 112. Bu sayfa resmî uyarı değildir.

O anda ne yapılır

1. Sesi duyduğunda hemen hareket et — Uğultu, ağaç çatırtısı, taş sesi ve aniden bulanan/kesilen dere suyu heyelanın habercisidir. Bekleme.
2. Yamaca dik yönde kaç — Kütlenin akış hattından ÇIK. Aşağı doğru koşmak akışın önünde kalmak demektir; yana doğru birkaç on metre hayat kurtarır.
3. Çıkamıyorsan sıkış ve başını koru — Sağlam bir yapının içinde üst kata çık, iç duvar dibinde kıvrıl, baş ve boynunu koru.
4. Dere yatağından uzaklaş — Çamur ve moloz akışı dere yatağını izler ve şiddetli yağışta kilometrelerce ilerleyebilir.

Neredeysen ona göre

Araçtaysan:

Dik yamaç altında ve dolgu kenarında durma; yol üstünde taş ve çamur varsa geri dön, üstünden geçmeye çalışma.

Geceyse:

Riskli yamaç altındaki evde şiddetli yağış gecesinde kalma; heyelan ölümlerinin çoğu uykuda olur.

Öncesinde

• Evinin dik yamaç altında, eski heyelan alanında veya yeni yapılmış dolgu üzerinde olup olmadığını öğren.
• Duvarda ve zeminde büyüyen çatlak, eğrilen direk ve ağaç, kapı-pencerede sıkışma erken uyarıdır — ciddiye al.
• Yamaç eteğine su boşaltma, kaçak su ve sızıntıyı hemen tamir ettir; su heyelanın en büyük tetikleyicisidir.
• Uzun süreli şiddetli yağışta tahliye planını hazır tut.

Sonrasında

• Heyelan alanına girme; ikinci kayma ilkinden hemen sonra gelebilir.
• Kopmuş elektrik hattı ve kırılmış boru olabilir, yetkiliye bildir.
• Yamaçtaki hasar tespiti yapılmadan eve dönme.

Neden olur

Heyelan, bir yamacı yerinde tutan sürtünme direncinin, o kütleyi aşağı çeken ağırlığın altına düşmesiyle olur. Dengeyi bozan en yaygın etken sudur: uzun süreli yağış veya hızlı kar erimesi toprağın boşluklarını doldurur, tanecikler arasındaki tutunmayı zayıflatır ve kütleyi ağırlaştırır. Deprem sarsıntısı aynı işi saniyeler içinde yapar. İnsan eliyle de tetiklenir: yamacın eteğinden yol ya da temel için toprak alınması, üst tarafa dolgu yığılması, bitki örtüsünün kaldırılması ve kaçak suyun yamaca akıtılması eğimi taşıyabileceğinin ötesine zorlar. Yanmış yamaçlar ayrı bir risk taşır, çünkü toprağı kökleriyle bağlayan örtü gittiği için ilk büyük yağmurda çamur akışı başlayabilir.

Nasıl anlaşılır

Heyelan, kendini en çok belli eden afettir; çoğu zaman günler, hatta haftalar öncesinden işaret verir ve bu işaretler okunduğunda can kaybı önlenebilir. Yapıda: duvarda, sıvada ve döşemede beliren yeni çatlaklar, daha önce rahat kapanan kapı ve pencerelerin sıkışmaya başlaması, kapı ile çerçevesi arasında açılan boşluk. Arazide: yolda ve bahçede açılan çatlaklar, istinat duvarının şişmesi ya da çatlaması, eğrilmeye başlayan direk, ağaç ve çit, daha önce olmayan yerlerden su sızması veya her zaman akan bir kaynağın aniden kesilmesi. Hareket yakınsa ses de gelir: ağaç çatırtısı, taş yuvarlanması ve giderek yükselen bir uğultu duyulduğunda beklenmez, yamacın hareket yönünden yana doğru uzaklaşılır.

Türkiye'de

Heyelan Türkiye'de özellikle Karadeniz'in dik ve yağışlı havzalarında yoğunlaşır; yol yarması, eğim eteğine yapılaşma ve bilinçsiz kazı riski artıran başlıca insan etkileridir.

Kaynaklar

• AFAD — Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı
• MGM — Meteoroloji Genel Müdürlüğü
• USGS — ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu — heyelan tehlikesi

Görselli sürüme geç →